Wat zijn prikkels en hoe leer je kinderen omgaan met stress?

Geuren, geluiden en aanrakingen zijn slechts een paar voorbeelden van prikkels waar we elke dag mee te maken krijgen. Al die prikkels worden door onze zintuigen geregistreerd en in onze hersenen verwerkt. Een te veel of juist te weinig aan prikkels kan voor stress zorgen. Dat geldt voor volwassenen, maar ook zeker voor kinderen. Daarom is het belangrijk om kinderen te leren hoe ze met prikkels en stress kunnen omgaan. Wat prikkels zijn en hoe je kinderen leert om stress te reguleren en te verminderen, leggen we je in dit artikel uit.

Wat zijn prikkels?

Prikkels zijn alle signalen die wij als mensen via onze zintuigen binnenkrijgen. In totaal hebben neurowetenschappers acht verschillende zintuigen beschreven: horen, zien, ruiken, proeven, tast (voelen), bewegen, evenwicht en interoceptie (wat je in je lichaam voelt). Via al die verschillende zintuigen komen constant ontzettend veel prikkels binnen die je hersenen moeten verwerken.

Stel je maar eens voor dat je rustig aan de ontbijttafel zit: je hoort het geluid van het bestek en je pratende gezinsleden, je ziet de gedekte ontbijttafel, je ruikt de vers gezette koffie, je proeft de hap yoghurt in je mond, je voelt hoe je de lepel vasthoudt, je beweegt de lepel naar je bakje, je gebruikt je evenwicht om iets naar voren te leunen en je interoceptie vertelt je dat je maag knort. Dat alles gebeurt razendsnel en zelfs vaak zonder dat je er echt bij stilstaat. Zelfs op een moment dat je ogenschijnlijk rustig zit te ontbijten, is je brein dus keihard aan het werk om alle prikkels te verwerken. Bij kinderen werkt dat precies hetzelfde.

Wanneer veroorzaken prikkels stress?

Als er te veel of juist te weinig prikkels binnenkomen, kan dit voor stress, onrust en vermoeidheid zorgen. Bij zowel overprikkeling als bij onderprikkeling heb je te maken met een verstoorde prikkelverwerking. Dit kan zich uiten in stressgevoelens en piekergedachten, maar ook in andere lichamelijke stresssignalen zoals buikpijn of hoofdpijn. Daarom is het belangrijk om bij kinderen stress te herkennen en om ze te helpen bij het reguleren van die stress. 

Prikkelgevoeligheid: Een strenge of minder strenge portier

Niet iedereen is even gevoelig voor verschillende prikkels. Dit heeft te maken met je prikkelgevoeligheid. Onze zintuigen sturen constant informatie naar onze hersenen, maar onze hersenen hebben (gelukkig) een prikkelfilter. Hierdoor komen niet alle prikkels even sterk binnen. 

Dat prikkelfilter kun je vergelijken met een portier. De portier bepaalt óf een prikkel binnen mag komen (en dus verwerkt wordt) en zo ja, hoe sterk die prikkel aan de hersenen doorgegeven mag worden. Iedereen heeft een andere portier, waardoor ook de prikkelverwerking van persoon tot persoon verschilt.

Iemand met een portier die streng toeziet op het zintuig horen zal geluiden sterker filteren dan iemand met een portier die juist niet zo streng toeziet op dat zintuig. Daardoor kan het ene kind prima in een drukke klas met schreeuwende klasgenoten functioneren, terwijl een ander kind in diezelfde klas overbelast raakt door alle geluiden. Het kind met de niet-strenge portier zal namelijk niet alleen de schreeuwende klasgenoten horen, maar ook de tikkende klok, het schuiven van de stoelen, het krassen van de pennen en het geritsel van de schriften. Het kind met de strenge portier kan zich voor al die geluiden afsluiten, waardoor het brein niet overbelast raakt en dezelfde prikkels veel makkelijker verwerkt worden.

Helpen bij een goede prikkelverwerking

Iedereen, en dus ook ieder kind, heeft een uniek prikkelprofiel. Om stress en interne spanning bij kinderen te voorkomen, maar ook om bestaande stress te verminderen en te reguleren, is het belangrijk om uit te zoeken welke prikkels een kind energie geven en welke juist voor stress en spanning zorgen. Dit begint bij het herkennen van stresssignalen en spanning in het lichaam. Onder andere piekergedachten, een snelle hartslag en een verandering in energieniveau zijn belangrijke stresssignalen. Ook heeft stress invloed op emoties en de emotieregulatie. Daar kun je dus ook zeker op letten.

Praktische tips voor stress bij kinderen

Een gestrest of onder- of overprikkeld kind heeft vaak hulp nodig bij de prikkelverwerking. We geven je een paar praktische tips waarmee je direct aan de slag kunt.

• Onderzoek samen met een kind wat zijn of haar unieke prikkelprofiel is. Welke prikkels komen hard binnen en welke prikkels juist (bijna) niet? 
• Praat met een kind over stressgevoelens en het herkennen van stresssignalen in het lichaam. Hoe beter een kind leert om stress te herkennen, hoe makkelijker het ook wordt om stress te reguleren. Stress is in feite een waarschuwing dat er ‘iets’ aan de hand is. Dat herkennen en je daarop aanpassen, is erg helpend.
• Doe oefeningen uit de Super Chill app. In de app vind je zowel oefeningen die helpen bij onderprikkeling als oefeningen die helpen bij overprikkeling. Zoek samen met een kind naar oefeningen die hij of zij fijn vindt.
• Kinderen gaan vaak nog over hun eigen grenzen heen. Onderzoek samen waar de grenzen van een kind liggen en oefen met het bewaken van die grens, bijvoorbeeld door rustmomentjes in te bouwen bij overprikkeling of juist beweegmomenten te gebruiken bij onderprikkeling.

Wil je meer weten over hoe over- en onderprikkeling werkt en hoe je een kind daarbij kunt ondersteunen? Lees dan ons artikel over dat onderwerp. Zo werk je samen met een kind aan een gezonde prikkelverwerking en leg je de basis voor een kalm koppie.